Page 110 - Demo

108Shprehja artistike e Rom%u00ebs antike %u00ebsht%u00eb e lidhur ngusht%u00eb me mjedisin politik, social dhe fetar t%u00eb qytetit, q%u00eb nga periudha e rrept%u00eb republikane (nga viti 510 p.e.r. deri n%u00eb vitin 30 p.e.r.) e deri te ajo perandorake n%u00eb t%u00eb cilin pushtimet romake kishin kaluar %u00e7do kufi (nga viti 30 p.e.r. deri n%u00eb vitin 476 e.r.).Romak%u00ebt, fillimisht u mb%u00ebshtet%u00ebn n%u00eb p%u00ebrvojat e nd%u00ebrtuesve etrusk%u00eb dhe pastaj kur ran%u00eb n%u00eb kontakt me grek%u00ebt e Greqis%u00eb s%u00eb Madhe, struktur%u00ebn e tyre artistike e bazuan n%u00eb trash%u00ebgimin%u00eb helene, duke realizuar kopje t%u00eb tempujve, skulpturave e veprave letrare. Fama e kultur%u00ebs greke i detyrohet pjes%u00ebrisht trash%u00ebgimis%u00eb s%u00eb perandoris%u00eb romake, q%u00eb e ngriti dhe e vler%u00ebsoi at%u00eb p%u00ebrgjat%u00eb gjith%u00eb periudh%u00ebs s%u00eb shk%u00eblqimit t%u00eb saj. ArkitekturaArkitektura romake, q%u00eb n%u00eb fillimet e saj, u zhvillua e pavarur nga ajo helene. Ajo g%u00ebrshetohet me elemente t%u00eb arkitektur%u00ebs etruske si dhe zhvillohet n%u00eb saje t%u00eb k%u00ebrkesave t%u00eb ndryshme q%u00eb kishin romak%u00ebt p%u00ebr nd%u00ebrtesat e tyre. Romak%u00ebt fut%u00ebn nj%u00eb element t%u00eb ri n%u00eb arkitektur%u00ebn e tyre: tull%u00ebn, e cila i b%u00ebnte nd%u00ebrtimet e tyre m%u00eb t%u00eb lehta, m%u00eb t%u00eb forta, m%u00eb elastike dhe me kosto m%u00eb t%u00eb p%u00ebrballueshme. N%u00eb Palestrina, ndodhet nj%u00eb nga nd%u00ebrtimet m%u00eb t%u00eb hershme romake, ku duken qart%u00eb zhveshja e nd%u00ebrtes%u00ebs nga dekoret e shumta dhe zhvillimi i saj konkret n%u00eb nj%u00eb bazament t%u00eb gjer%u00eb. Futja e elementeve t%u00eb reja, si%u00e7 ishte harku, %u00e7oi n%u00eb zhvillimin e arkitektur%u00ebs publike si: nd%u00ebrtimi i uj%u00ebsjell%u00ebsve, i Koloseut (amfiteatri gjigant ku zhvillonin loj%u00ebrat e tyre gladiator%u00ebt) dhe i nj%u00eb s%u00ebr%u00eb nd%u00ebrtesash t%u00eb tjera me funksion publik e administrativ. Nd%u00ebr kryeveprat e tjera t%u00eb nd%u00ebrtuara n%u00eb k%u00ebt%u00eb koh%u00eb nga perandor%u00ebt romak%u00eb ishin dhe tempujt, ku spikat Fig. 1. %u201cVila e Mistereve%u201d, afresk, Pompei, detajFig. 2. Koloseu, pamje nga jasht%u00ebFig. 3. Koloseu, pamje nga brenda, gdhendje nga PiraneziFig. 4. Panteoni, pamje ballore Fig. 5. Panteoni, pamje ballore e shek. XVIII, piktur%u00eb nga Xhiovani Paolo Panini ARTI ROMAK 7